BUZUN GEÇMİŞİ

History Ice Tamutom
 

  İranlılar, kar ve buz gereksinimlerini karşılamak için, soğuk hava depolarına başvurmuşlardı. Aynı şekilde, firavunların gereksinimleri için ise Fırat Nehri çevresinde buzhaneler kurulmuştu.

 

   Atina'da, buzdan tabaklar içinde meyveler servis edilmiştir.Roma'da ise buzlu tatlılar asillere sunulmuştur.Buzdan imal edilmiş bir tatlı da, Asya'nın doğu ve güneydoğusunda popüler olmuştur.

 

   Tarihte, buz depolarının durumu ise şöyle: sıcak diyarlarda buzun önemi büyüktü.Buz kışın harmanlanarak, kış şartları oluşmayan yörelerde ise, dağarın zirvelerinden getirilir ve stoklanırdı.

 

Stoklamak üzere inşa edilen depolar, önemli teknik ve teorik bilgi ihtiva ederdi.Bu sistemler; Uzak Doğu Ülkeleri'nde, ırmakların yakınında kurularak , yaz aylarında, soğuk akan suyun düşük ısısından yararlanılıyordu.Buna benzer bir yapı da,İran'da uygulanmaktaydı.Böylece buz, kar ve dondurma da yaz süresince korunabiliyordu.

 

   Biraz da, Osmanlı'daki buz teminine bir göz atalım:arkaik döemden sonra, helenistik dönemden önce; buz, halkın ve sarayın en önemli tüketim unsurlarından biri olmuştur.Sarayın buz gereksinimi,uzun bir dönem,İstanbul civarındaki göller ve dağlardan karşılanırken, halkın kullandığı buz ise, genellikle;İstanbul'daki kar kuyularından, karcı ve buzcu esnafı tabir edilen kişiler aracılığıyla temin edilmekteydi.Karcı ve buzcu esnafının en iyi müşterileri; şerbetçiler, dondurmacılar ve kar dağıtmak isteyen hayırseverlerdi.

 

   1800'lerde, buzun tedarik ediliş yönünde modernleşmeye gidilmiştir. Bununlabirlikte,

1887 yılında inşa edilen Dersaadet Buz Fabrikası, İstanbul'da yaşayan halkın buz tedarik ve tüketim sistemini de değiştirmiştir.Bu yaşanan gelişmeler, kar ve buzcu esnafına  sıkıntılar yaratmıştır.Yine de Osmanlı'nın son günlerine kadar ayakta kalan esnaf sınıflarından olmayı başarmışlardır.

 

   Osmanlı'da kar ve buz vakıfları: Osmanlı döneminde, yardımsever kişiler aracılığıyla oluşturulan buz ve kar vakıfları vardı.Vakıflar, yaz aylarında, dağlardan şehre buz ve kar temin ederek, her yerde, ücretsiz bir şekilde, insanlara dağtımını yapmaktaydı. Ayrıca, yardımsever kişiler, ödeme yaparak halka kar temin edilmesini sağlıyordu.Böylece, ''kar üleştirme'' kavramı ortaya çıktı. Kar üleştirmek, genellikle sıcaklarda, tarla ve benzeri yerlerde çalışanlar çin büyük bir iyilikti.Buna ''kar hayrı'' da denirdi. Anadolu'da en büyük  hayırlardan biri olarak benimsenmişti.

 

   Anadolu'da içeçeklerin soğutulması, Selçuklu ve Bizans dönemlerine kadar uzanmaktadır. Tedariği ve saklama koşulları ciddi anlamda zor olan kar ve buz çeşitli şekillerde korunurdu. İç Anadolu'nun bazı kesimlerinde buzun getirileceği dağlar bulunmadığından, o yörelerde buz havuzlarının bulunduğu bilinmektedir. Erimemesi için sabah ya da gece -yani ısının düşük olduğu saatlerde- saman ya da otlara sarılan kar kuyularda da saklanmaktaydı.

 

   Osmanlı İmparatorluğu'nda 1800'lü yılların sonlarına doğru Avrupa'dan getirilen buz makinalarıyla suni buz üretimi başlamıştır. Bunun arkasında, imparatorluğun sanayileşmesi ve fabrikalaşması yatmaktadır. Buharlaşan sıvının, ısıyı absorbe ederek etrafını soğutmasını sağlayan bu buz makinaları, belli zamanlarda değil, istenildiği zaman buz üretimi yapmaktadır. Ayrıca buz makinaları vasıtasıyla yapılan üretim, zaman kaybı ve yüksek maliyetlerden koruyordu.

   Suni buz üretimi için, önce buharlı buz makinaları, sonra daha az maliyetli ve teknolojik, gazlı motorlu buz makinaları kullanılmaya başlanmıştır.

 

Yeni buz makinalarının boruları pirinçten yapılıyordu ve demire göre daha hafif olduğu için bir yerden başka bir yere taşınması kolay oluyordu.

 

  Amonyak, buz makinaları için vazgeçilmez bir üründü.Soğutma da kullanılıyordu.

  Buz makinalarının ürettiği suni buz; sağlık kuruluşlarında, eczanelerde ve askerlerin ihtiyaçlarında kullanılmaya da başlanmıştır.
 

Tamutom Ice History

   Buz makinalarının sağladığı bu avantajlar görüldükçe, Osmanlı İmparatorluğunun birçok

yerinde fabrikalar kurmak isteyen ve imtiyaz talep eden girişimciler ortaya çıkmıştır.Bu fabrikalaşma hareketinin de bir parçasıydı.Osmanlı Hükümeti; ilk başlarda, buz fabrikalarının, tekel oluşturulacak biçimde imtiyaz sahibine ihale etmiştir.Kısa bir süre sonra buz üretimi yaygınlaşmıştır.

 

   Son olarak; 1892'den sonra imtiyazlar yerine adi ruhsat verilmeye başlanmıştır. Böylece birçok buz fabrikası kurulmuştur.

 

   Yazımızda; buz, kar, buz fabrikaları ve buz makinaları tarihçesine kısaca değindik.

 

   Saygılarımızla.